Web erişilebilirliği nedir, Türkiye'de artık zorunlu mu?

Web erişilebilirliği, bir sitenin görme, işitme, hareket ya da bilişsel farklılığı olan kişiler tarafından da kullanılabilmesidir. Ekran okuyucuyla gezen biri menünüzü okuyabiliyor mu, fare kullanamayan biri formunuzu doldurabiliyor mu sorusunun cevabıdır.

Konu son iki yılda Türkiye'de gönüllülükten çıktı. Önce mevzuat tarafını, sonra sitenizde pratikte ne yapılacağını yazalım.

Türkiye'de erişilebilirlik zorunlu mu?

24 Haziran 2025'te Resmî Gazete'de yayımlanan Cumhurbaşkanlığı Genelgesi, web sitelerinin ve mobil uygulamaların erişilebilirliğine ilişkin bir takvim ortaya koydu. Genelge kamu kurumlarının yanı sıra bankalar, özel hastaneler, e-ticaret, ulaşım ve iletişim hizmeti veren kuruluşları da kapsıyor.

Öngörülen süreler: kamu kurumları ve bağlı kuruluşlar için bir yıl, kapsamdaki özel sektör kuruluşları için iki yıl. Hedeflenen referans WCAG 2.2 ve genelgede A düzeyi esas alınıyor. Ayrıca kurumların kendi bünyelerinde erişilebilirlik inceleme komisyonu kurması bekleniyor.

Yurt dışına satış yapan firmaların ikinci bir gündemi daha var: Avrupa Birliği'nin erişilebilirlik düzenlemesi 28 Haziran 2025'te uygulanmaya başladı ve AB pazarına yönelik e-ticaret siteleri bu kapsamda değerlendiriliyor.

Kapsam dışındaysanız bugün yasal bir yükümlülüğünüz olmayabilir. Yine de şunu ekleyelim: erişilebilirlik düzeltmelerinin çoğu, engeli olmayan ziyaretçi için de siteyi iyileştiriyor. Zorunluluk beklemeden yapılabilecek işler bunlar.

WCAG düzeyleri ne anlama geliyor?

WCAG, erişilebilirlik ölçütlerini tanımlayan uluslararası kılavuz. 2.2 sürümü güncel sürümdür ve üç uyum düzeyi tanımlar:

Biz kendi projelerimizde AA düzeyini hedefliyoruz. AAA, bütün siteler için gerçekçi bir hedef değil; kılavuzun kendisi de tüm içerikler için AAA uyumunun mümkün olmayabileceğini belirtiyor.

Sitenizde ilk bakılacak yerler neresi?

Denetimlerde en sık çıkan sorunlar sırayla şunlar:

Renk kontrastı. Gövde metni ile arka plan arasındaki oran, AA düzeyinde normal boyutlu metin için 4,5:1, büyük metin için 3:1 olmalı. Açık gri üzerine daha açık gri yazan tasarımlar bu eşiği geçemiyor. Ölçmek için tarayıcı geliştirici araçlarındaki kontrast göstergesi yeterli.

Görsellerde alternatif metin. Anlam taşıyan her görselin alternatif metni olmalı. Sadece süs amaçlı görsellerde ise bu alan boş bırakılır ki ekran okuyucu gereksiz yere okumasın. "resim1.jpg" yazmak ikisinden de kötü.

Klavye ile gezinebilme. Fareyi bırakın, yalnızca Tab tuşuyla sitede dolaşın. Menüye girebiliyor musunuz, açılır pencereyi kapatabiliyor musunuz, formu gönderebiliyor musunuz? Takıldığınız her yer bir hatadır.

Görünür odak halkası. Tab ile gezerken hangi öğede olduğunuz belli olmalı. Tasarım kaygısıyla bu halkayı kaldırmak yaygın bir hata ve klavye kullanıcısını kör eder.

Form etiketleri. Her alanın gerçek bir etiketi olmalı. Alanın içine yazılmış yer tutucu metin etiket yerine geçmez; yazmaya başlayınca kaybolur ve kullanıcı neyi doldurduğunu unutur. Hata mesajları da sadece kırmızı renkle değil, metinle belirtilmeli.

Başlık hiyerarşisi. Tek H1, ardından mantıklı bir H2 ve H3 sırası. Ekran okuyucu kullananlar sayfada başlıklara atlayarak geziniyor; hiyerarşi bozuksa bu yöntem çalışmaz. Aynı düzen arama motorları için de faydalı, ayrıntısını SEO rehberimizde anlattık.

Bağlantı metinleri. "Tıklayınız" yazan bağlantılar bağlamdan koparıldığında hiçbir şey ifade etmez. Bağlantı metni nereye gittiğini söylemeli.

Video ve ses. Videolarda altyazı, sesli içerikte metin karşılığı gerekir. Otomatik altyazılar Türkçede çoğu zaman yetersiz kalıyor, gözden geçirilmesi gerekiyor.

Hareket kontrolü. Otomatik oynayan animasyonlar ve kayan slaytlar durdurulabilmeli. İşletim sisteminde hareket azaltma tercihi açık olan ziyaretçiler için animasyonların kapanması da bu kapsamda.

Alternatif metin nasıl yazılır?

En sık sorulan uygulama sorusu bu, kısa bir örnekle geçelim. Amaç görseli tarif etmek değil, görselin o sayfadaki işlevini aktarmak.

Ürün fotoğrafında "mavi arka planda duran ürün" değil, ürünün ne olduğu yazılır. Bir grafik kullanıyorsanız grafiğin gösterdiği sonuç yazılır, "grafik" kelimesi değil. Metin içeren bir görsel varsa o metin alternatife de geçmeli; aksi halde kampanya koşulunuzu bazı ziyaretçiler hiç okuyamaz. Bir bağlantının içindeki görselde ise alternatif metin, bağlantının nereye gittiğini söylemeli.

"Fotoğraf" ya da "görsel" diye başlamaya gerek yok; ekran okuyucu bunu zaten bildiriyor.

Erişilebilirlik testleri hangi araçlarla yapılır?

Otomatik araçlar sorunların bir kısmını yakalıyor, tamamını değil. Tarayıcıya eklenen denetim araçları kontrast, eksik etiket ve başlık düzeni gibi ölçülebilir kalemleri listeler. Geri kalanı elle kontrol gerektirir: bağlantı metinlerinin anlamlı olup olmadığı, okuma sırasının mantıklı olup olmadığı, animasyonların rahatsız edip etmediği gibi başlıklar otomatik ölçülemez.

Bu yüzden denetimi iki aşamalı yapıyoruz: önce otomatik tarama, sonra klavyeyle ve ekran okuyucuyla elle gezinti.

Erişilebilirlik eklentisi takmak yeterli mi?

Kısa cevap: hayır.

Piyasada, siteye tek satır kod ekleyerek uyum vaat eden araçlar var. Bunlar genellikle sağ alt köşede bir düğme açar; yazı büyütme, kontrast değiştirme gibi ayarlar sunar. Sorun şu ki temeldeki sorunları düzeltmezler. Alternatif metni olmayan bir görsel, o düğme takıldıktan sonra da alternatif metinsizdir.

Erişilebilirlik alanında çalışan uzmanların ve engelli kullanıcı topluluklarının bu araçlara yönelttiği eleştiri de bu yönde: bazı durumlarda ekran okuyucuyla çakışıp deneyimi daha da bozuyorlar. Uyum, sayfanın kendi işaretlemesinde kurulur.

Bu işin maliyeti ne?

İki farklı senaryo var ve aralarında ciddi fark oluyor.

Yeni bir site yapılıyorsa erişilebilirlik neredeyse maliyetsizdir. Kontrast kararı tasarım aşamasında verilir, etiketler zaten yazılır, klavye gezinimi doğru işaretlemeyle kendiliğinden gelir. Ek iş, baştan düşünüldüğünde küçük kalır.

Yayındaki bir sitede ise iş denetimle başlar ve bulgulara göre değişir. Kontrast düzeltmesi bir günlük iş olabilir; tema düzeyinde bozuk bir işaretleme yapısı ise yeniden yazmayı gerektirebilir. Bu yüzden önce denetim yapıp önceliklendirmek gerekiyor.

Önceliklendirme sırası genelde şu: önce engelleyici sorunlar (klavyeyle tamamlanamayan form, okunamayan menü), sonra içerik düzeyindeki eksikler (alternatif metin, başlık yapısı), en son estetikle çakışan ince ayarlar.

Nereden başlanır?

Bugün, hiçbir araç kurmadan yapabileceğiniz bir test var: fareyi kenara koyun ve sitenize yalnızca klavyeyle bir teklif göndermeye çalışın. Menüyü açın, hizmet sayfasına gidin, forma ulaşın, doldurun, gönderin.

Bu yolculuğu tamamlayamıyorsanız sitenizde erişilebilirlik sorunu var demektir ve büyük ihtimalle aynı sorun bazı müşterilerinizi de kaybettiriyordur.

Yeni projelerimizi WCAG 2.2 AA hedefiyle kuruyoruz; kapsamı web tasarım sayfasında görebilir, mevcut sitenizin denetimi için bize yazabilirsiniz.